Belediyeler · Sıfır atık
Belediyeler için sıfır atık raporlaması: hangi veri, nereden, ne sıklıkla?
Sıfır atık raporu çoğu belediyede yılda iki kez, dönem sonunda toplanan belgelerden hazırlanıyor. Oysa aynı veri günlük olarak oluşabilir ve karar almak için kullanılabilir. Bu yazıda yükümlülüğü, eksik kalan ölçümleri ve pratik bir veri kurgusunu anlatıyoruz.
Yükümlülük ne diyor?
12 Temmuz 2019 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan Sıfır Atık Yönetmeliği, belediyelere sıfır atık yönetim sistemini kurma ve işletme görevi verir. Raporlama tarafında iki madde öne çıkar:
- Kayıt: Belediyeler Sıfır Atık Bilgi Sistemi'ne kayıt olmak ve faaliyetlerine ilişkin istenen bilgi ve belgeleri sisteme kaydetmekle yükümlüdür (md. 9).
- Bildirim sıklığı: Toplanan tüm atıklara ilişkin veriler ile bu atıkların teslim edildiği yerlere ilişkin bilgiler, Ocak ve Temmuz aylarında olmak üzere yılda iki kez sistem üzerinden bildirilir (md. 9).
Yönetmelik, Sıfır Atık Bilgi Sistemi'ni sistemi uygulayan yerleri kayıt altına almak, belgelemek, izlemek ve yönetilen atıkların izlenebilirliğini sağlamak için Bakanlıkça kurulan çevrimiçi sistem olarak tanımlar (md. 4). Aynı bildirim yükümlülüğü, kamu kurumları ve eğitim kurumları gibi listede sayılan bina ve yerleşkeler için de geçerlidir (md. 10).
Rapor neden çoğu zaman tahmine dayanıyor?
Bildirim yılda iki kez yapılıyor, ama veri altı ay boyunca dağınık yerlerde birikiyor: toplama araçlarının kantar fişleri, lisanslı tesislerin teslim belgeleri, mahalle bazında tutulan tablolar, dönemsel kampanyaların kayıtları. Dönem sonunda bunların birleştirilmesi zaman alır ve şu üç sorunu doğurur:
- Nokta bazında görünürlük yok: Toplam miktar bilinir, ama hangi mahallenin, hangi konteyner ya da istasyonun katkı verdiği bilinmez.
- Kalite ölçülmez: Ayrı toplanan atığın ne kadarının tesiste yanlış atık (kontaminasyon) olarak ayrıldığı çoğu zaman rapora girmez.
- Katılım ölçülmez: Kaç hanenin ya da kişinin düzenli olarak ayrıştırdığı bilinmeden, bilinçlendirme çalışmalarının etkisi değerlendirilemez.
Ölçülmesi gereken 8 gösterge
Yasal bildirim için gereken kalemlerin ötesinde, karar almayı kolaylaştıran göstergeler şunlardır:
| Gösterge | Ne gösterir? | Veri kaynağı |
|---|---|---|
| 1. Ayrı toplanan atık (kg, türe göre) | Sistemin büyüklüğü | Kantar fişi, istasyon kaydı |
| 2. Bertarafa giden atık (kg) | Geri kazanım oranının paydası | Düzenli depolama / bertaraf kayıtları |
| 3. Geri kazanım oranı (%) | Hedefe uzaklık | 1 ve 2'den hesaplanır |
| 4. Yanlış atık oranı (%) | Toplanan atığın kalitesi | Tesis geri bildirimi, istasyon tanıma kaydı |
| 5. Nokta başına toplama (kg/gün) | Hangi noktanın verimli çalıştığı | İstasyon / konteyner bazlı kayıt |
| 6. Aktif katılımcı ve tekrar oranı | Davranışın kalıcılığı | Uygulama veya kart kayıtları |
| 7. Boşaltma başına doluluk (%) | Toplama seferlerinin verimi | Doluluk sensörü |
| 8. Ton başına toplama maliyeti (₺) | Ekonomik sürdürülebilirlik | Araç, yakıt, personel giderleri |
Hesap notu: Geri kazanım oranı, kaynağında ayrı toplanan ve geri kazanıma gönderilen atığın, toplam oluşan atığa oranı olarak izlenir. Payda ve paydada aynı dönem ve aynı sınırların (ilçe, mahalle, yerleşke) kullanılması, dönemler arası karşılaştırmanın doğru olması için şarttır.
Ulusal hedef bağlamında
Bakanlık, Türkiye'nin geri kazanım oranının 2024 itibarıyla yüzde 36,08'e ulaştığını, 2035 hedefinin ise yüzde 60 olduğunu açıkladı. Bu fark, belediyeler için “ne kadar topladık?” sorusunu “nerede, neden daha az topluyoruz?” sorusuna dönüştürüyor. İkinci soruyu yanıtlamak için nokta bazında ve sürekli oluşan veri gerekir.
Pratik bir veri kurgusu: dört adım
1. Sınırı çizin
Raporun hangi alanı kapsadığını (tüm ilçe, pilot mahalle, belirli bir yerleşke) ve başlangıç dönemini yazılı olarak belirleyin. Ölçmeye başlamadan önceki durum (taban çizgisi) olmadan iyileşme gösterilemez.
2. Kaynağı tekilleştirin
Kantar fişleri, tesis teslim belgeleri ve saha kayıtları tek bir tabloya, aynı birim (kg) ve aynı kodlamayla girilmeli. Atık kodlarının Sıfır Atık Bilgi Sistemi'ndeki kalemlerle eşleşmesi, Ocak ve Temmuz bildirimlerini kopyala-yapıştır işine indirir.
3. Noktaları ölçülebilir yapın
Her toplama noktasının bir kimliği olmalı. Akıllı istasyonlar bu kaydı her teslimde otomatik üretir; klasik konteynerlerde ise boşaltma sırasında nokta kimliğiyle tartım yapılabilir.
4. Ayda bir bakın, yılda iki kez bildirin
Yasal bildirim yılda iki kez olsa da göstergelere ayda bir bakmak, düşük performanslı noktaları ve mahalleleri dönem bitmeden fark etmeyi sağlar. Konteyner yerini değiştirmek ya da bir mahallede kampanya yapmak gibi kararlar bu sayede zamanında alınır.
Vatandaş katılımı neden rapora girmeli?
Sıfır atıkta en zor değişken altyapı değil, davranıştır. Aynı konteyner sayısıyla iki mahallede çok farklı sonuçlar alınabilir. Katılımı ölçmek, bilinçlendirme bütçesinin nereye harcanacağını belirler. Ödül veya geri bildirim sunan uygulamalar, katılımı hem artırmanın hem de ölçmenin yollarından biridir; ancak kişisel verilerin KVKK'ya uygun işlenmesi ve yalnızca gerekli verinin toplanması baştan tasarlanmalıdır.
Coreva'nın yaklaşımı
Coreva'nın sistemi, istasyonlardan gelen teslim kayıtlarını, ReLuca uygulamasındaki katılım verisini ve doluluk bilgisini kurum panelinde birleştirmek üzere tasarlanıyor. Amaç, dönem raporunun belge toplama işi olmaktan çıkıp her ay bakılan bir yönetim aracına dönüşmesi. Ürünlerimiz geliştirme ve prototip aşamasında; ilk kurulumları pilot ortaklarımızla, ölçütleri baştan birlikte belirleyerek yapıyoruz.
Kaynaklar
- Sıfır Atık Yönetmeliği, md. 4, 9 ve 10 (Resmî Gazete, 12.07.2019, Sayı 30829) – meb.gov.tr kopyası
- Sıfır Atık Yönetmeliği – mevzuat.gov.tr
- “Geri kazanım oranımızı yüzde 36,08'e çıkardık” (sifiratik.gov.tr, 30.03.2025)
- 2035 yılında yüzde 60 geri kazanım hedefi (sifiratik.gov.tr, 27.09.2024)
Mevzuat ve uygulama ayrıntıları değişebilir; güncel hükümler için resmî kaynakları esas alın. Bu yazı hukuki danışmanlık niteliği taşımaz.